Bądź kim chcesz. W sieci, możesz...

Jeszcze do niedawna tworzenie fałszywych tożsamości kojarzyło się z koniecznością posiadania dostępu do fałszywych dokumentów, kontaktów w świecie przestępczym lub służbach specjalnych.

Dziś ten próg wejścia praktycznie nie istnieje.

Jako były oficer wywiadu wielokrotnie udawałem kogoś, kim nie byłem. Posługiwałem się dokumentami wystawionymi na nieistniejące osoby oraz starannie przygotowaną historią, mającą mnie uwiarygodnić. Proces ten — w żargonie służb określany jako legendowanie — jest wieloetapowy i wymaga wyjątkowej drobiazgowości.

Dobrze zbudowana legenda nie może budzić wątpliwości. Osoba, która się nią posługuje, musi być w stanie logicznie i spójnie wyjaśnić każdy jej element. Choć czyny osób wspomnianych na początku są jednoznacznie naganne, trudno mi nie patrzeć na nie z pewnym zawodowym uznaniem dla jakości przygotowanej mistyfikacji.

Celem tego artykułu nie jest jednak gloryfikowanie oszustów, lecz wskazanie, na co zwracać uwagę, by nie stać się ich ofiarą.

Weryfikacja tożsamości w kontaktach zawodowych:

W relacjach służbowych punkt wyjścia jest stosunkowo prosty. W minimalnym zakresie powinniśmy znać imię, nazwisko oraz firmę, którą dana osoba reprezentuje. Następnie:

-sprawdzamy te dane w wyszukiwarce,

-w razie wątpliwości kontaktujemy się telefonicznie lub mailowo, korzystając z danych dostępnych na oficjalnej stronie firmy.

Biznes rządzi się swoimi prawami i profesjonalny rozmówca zrozumie potrzebę takiej weryfikacji. W większości przypadków to wystarcza, by rozwiać wątpliwości.

Gdy relacja jest prywatna – zaczynają się schody

Inaczej wygląda to w przypadku relacji towarzyskich, zwłaszcza nawiązywanych w mediach społecznościowych lub na portalach randkowych. Tajemniczość, niedopowiedzenia i stopniowe odkrywanie informacji są tam normą.

Wcześniej czy później jednak wyobrażenia muszą zostać skonfrontowane z rzeczywistością.

Poważnym sygnałem ostrzegawczym jest:

-niechęć do podania prawdziwych danych,

-odmowa podania numeru telefonu,

-unikanie rozmów wideo.

Naturalne jest, że po nawiązaniu interesującej relacji chcemy przenieść ją do świata realnego. Jeśli druga strona konsekwentnie tego unika, posługując się niejasnymi argumentami, powinniśmy zachować czujność.

Najczęstsze wymówki i schematy zachowań:

Wśród najczęściej spotykanych argumentów pojawiają się:

-„specyficzny” zawód,

-praca za granicą,

-traumatyczne przeżycia,

-potrzeba długiego „poznawania się” wyłącznie online.

Same w sobie nie muszą jeszcze świadczyć o oszustwie. Problem pojawia się wtedy, gdy towarzyszą im niecodzienne oczekiwania lub niespójne zachowania.

W zleceniach, które realizowałem, niemal zawsze powtarzały się te same elementy:

-brak realnej możliwości spotkania,

-odwoływanie spotkań w ostatniej chwili,

-prośby o kolejne, czasem intymne zdjęcia,

-nagłe zrywanie kontaktu i jego późniejsze wznawianie,

-tłumaczenie nieobecności poważnymi problemami osobistymi lub zawodowymi.

To często element świadomej gry na emocjach, prowadzącej do uzależnienia drugiej strony od kontaktu i obniżenia jej zdolności racjonalnej oceny sytuacji.

Kto oszukuje i jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze:

Statystyki pokazują, że częściej oszukują mężczyźni. Wielu z nich pochodzi — lub twierdzi, że pochodzi — z zagranicy. Ułatwia to odwlekanie spotkania i jednocześnie pobudza wyobraźnię ofiary.

Warto zwracać uwagę na:

-godziny aktywności (np. brak kontaktu wieczorami i w weekendy),

-niespójności w opowieściach,

-różnice między deklarowanym statusem a sposobem pisania, mówienia czy jakością zdjęć.

Jak weryfikować podejrzenia w praktyce?

Czasem wystarczą proste pytania:

jeśli mieszka za granicą — poproś o aktualne zdjęcie z widokiem z okna,

jeśli ma psa — o zdjęcie ze spaceru,

jeśli maluje — gdzie można zobaczyć jego prace.

Pytania powinny być naturalne i nienachalne, ale dające możliwość weryfikacji odpowiedzi. Sprzeczności, brak reakcji lub unikanie tematu to sygnały ostrzegawcze.

Szczególną uwagę należy zwracać na zdjęcia. Zarówno ich jakość, jak i pochodzenie. W kilku przypadkach wystarczyło użycie wyszukiwania obrazem, by zdemaskować oszustów posługujących się zdjęciami znanych osób lub materiałami z profesjonalnych sesji.